خصوصیات جغرافیایی

موقعیت، وسعت، قلمرو شهرستان، طول و عرض جغرافیای، شهرستانها و استانهای همجوار
شهرستان مرند یکی از شهرستانهای شمالی آذربایجان شرقی بوده که در شمال شرقی دریاچه ارومیه و شمال غربی تبریز و بر سر راه آهن تبریز – جلفا قرار گرفته و فاصله آن از شهر تبریز ۷۵ کیلومتر می باشد. از طرف شمال به شهرستان مرزی جلفا، از جنوب به شهرستان شبستر، از شرق به شهرستان اهر و از غرب به شهرستان خوی و ماکو محدود می گردد و فقط از قسمت غربی به استان آذربایجان غربی محدود و با سایر استانهای کشور مرز مشترکی ندارد.

این شهرستان بین ۳۸ درجه و ۷ دقیقه تا ۳۸ درجه و ۵۶ دقیقه عرض شمالی و ۴۵ درجه و ۱۵ دقیقه تا ۴۵ درجع و ۵۰ دقیقه طول شرق جغرافیایی واقع شده است. وسعت منطقه ۸/۳۳۰۸ (بخش مرکزی ۶/۲۴۶۵ و بخش یامچی ۲/۸۴۳) کیلومتر مربع بوده که ۲/۳۸ درصد آن را اراضی کشاورزی ، ۴۰ درصد آن را اراضی مرتعی و ۸/۲۱ درصد بقیه را اراضی بایر و پستی و بلندیها و کوهها و نقاط مسکونی روستائی و شهری تشکیل می دهد. بعبارت دیگر حدود یک سوم مساحت این شهرستان را اراضی مسطح و جلگه ای و دو سوم آنرا اراضی ناهموار شامل می گردد.

چگونگی پستی و بلندی کوهها و ارتفاعات مهم

نظر به اینکه شهرستان مرند در منطقه کوهستانی قرارگرفته و بیش از دوسوم مساحت آن اراضی ناهموار تشکیل می دهد. بنابراین ارتفاع اراضی جلگه ای از سطح دریا بین ۹۰۰ تا ۱۵۰۰ متر متغیر بوده که ارتفاع پستترین نقطه در دشت یکانات از سطح دریا ۹۰۰ متر و در مرتفع ترین نقطه یعنی قله میشاب (میشو) بالغ بر ۳۱۲۵ متر می گردد. از دیگر ارتفاعات مهم این منطقه می توان به کوه سنگبران (سمبوران) ۱۷۲۷ متر، کوه علی علمدار ۳۱۵۵ متر، کوه گچی قلعه سی ۱۶۴۹، بوغداداغ ۲۳۸۵ متر و دیوان داغ ۲۳۴۴ متر اشاره کرد.

وضعیت آب و هوایی و میزان بارندگی

با اینکه مرند جزء شهرهای بزرگ استان محسوب می شود متاسفانه تاکنون اقدام موثر و عملی در جهت راه انداری ایستگاه هواشناسی صورت نگرفته است (انشاء ا… در آینده‌ای نزدیک این پروژه تکمیل و افتتاح خواهد شد) بنابراین بررسی و پیش بینی وضعیت آب و هوائی شهرستان، مسئولین و مردم منطقه را با مشکل مواجه نموده است. با اینهمه موقعیت آب و هوائی مرند را می توان چنین توصیف نمود که : میزان متوسط بارندگی در مناطق مختلف شهرستان متفاوت بوده و بین ۲۲۰ میلی متر در منطقه هرزندات و یکانات و ۳۷۳ میلی متر بارندگی در حومه مرند و پیام در سال با پراکنشهای متوسط در نوسان می باشد. میزان بارندگی در سال ۱۳۷۳، ۴/۳۸۰ میلی متر و در سال ۱۳۷۴ حدود ۷/۲۳۴ میلی متر بوده است که ۳۰ درصد آن در فصل بهار، ۵/۱۰ درصد در فصل تابستان ۳۷ درصد در فصل پائیز و ۵/۲۲ درصد آن در فصل زمستان نازل گردیده است. در چند سال اخیر این شهرستان به جهت عدم بارندگی نزولات آسمانی دچار خشکسالی شده و خسارات فراوانی را متحمل گشته است.
جریانهای هوائی مختلف بر روی اقلیم این شهرستان تاثیرات متفاوت و متغیری را می گذراند که در نگاه اصلی در فصل گرم (از اوایل اردیبهشت تا اوائل مهر) و سرد (از اوائل مهر تا اواخر فروردین) زیانزد مردم محروم و زحمتکش منطقه می باشد. بطور کلی در این شهرستان حداقل درجه حرارت مطلق ۲۲-درجه سانتیگراد و حداکثر آن ۳۷ درجه سانتیگراد بوده و تعداد روزهای یخبندان از ۱۰۹ روز تجاوز نمی کند.
وجود آب و هوای معتدل سرد و همچنین نامناسب بودن بارش سبب گردیده که پوشش گیاهی از آب و هوای مرند تابعیت نماید. بدین معنی که اگر بارش و میزان نزولات هوا متناسب باشد پوشش گیاهی بهتر رشد کرده و در غیر این صورت وضع پوشش گیاهی مطلوب نخواهدبود. پوشش گیاهی این منطقه از نوع استپ بوده و در بهار رویش گیاهی به مدت ۱۱ روز تمام مناطق کوهستانی میشاب و سایر مناطق را می پوشاند ارتفاع گیاهان تا ۶۰ سانتیمتر نیز می رسند.

وضعیت پوشش گیاهی ،جنگل و مرتع

پوشش گیاهی خاص منطقه استپی مرند انواع گونها و خارها می باشد ولی عمده ترین پوشش گیاهی، علوفه هایی هستند که اغنام و احشام از آنها استفاده می نمایند باید گفت در میان این پوشش گیاهی، گیاهان داروئی نظیر کاکوتی، پونه، اوغلان اوتی، ختمی کوهی، قازایاقی، پنیرک، قال قان، اوشقون(ریواس) پیاز کوهی و دهها گیاه دارودی دیگر که همه از نظر طبی حائز اهمیت می باشند.
طبق اطلاعات موجود، مساحت کل مراتع استحفاظی شهرستان مرند که اقدامات اجرائی ماده ۵۶ در آنها اجرا گردیده به میزان ۸۳/۱۴۰۵۸۷ هکتار بوده که از ایت میزان حدود ۲۰۰۰۰ هکتار آن جز مراتع خوب و ۹۰۰۰۰ هکتار آن جزء مراتع متوسط و بقیه یعنی ۸۳/۳۰۵۸۷ هکتار جزء مراتع فقیر می باشد که از مراتع خوب می توان به ییلاق قره‌چی یا پیربالا، ارلان، باغلار، عیش آباد، محبوب آباد، مهار، دارانداش، کوه کمر، پیام، کندلج اشاره کرد.

منابع آب شهرستان :
آبهای سطح الارضی – رودها ، چشمه ها و قنوات ، آبهای تحت الارضی

وجود آب های سطح الارضی، رودها، چشمه ها و قنوات، آب های تحت الارضی به کشاورزی جایگاه خاصی بخشیده ولی با این ویژگی هنوز دشت های مرند، هرزندات با مشکل کم آبی مواجه هستند عمده مصرف آب در شهرستان مرند در بخش کشاورزی متمرکز گردیده است که حدود ۹۰ درصد این مصرف از آب های زیرزمینی با حدود ۷۵۰ حلقه چاه عمیق و نیمه عمیق تامین می گردد. حجم آب مصرفی شهرستان در قسمت آب های زیرزمینی حدود ۲۵۰ میلیون مترمکعب تخمین زده می شود رودخانه های مهم شهرستان عبارتند از: زیلبرچای، زنوزچای، قره چای ( کشکسرای) شیخ چای.

بررسی وضعیت تقسیمات کشوری و سوابق آن

به منظور تسلط و اداره مناطق دور دست توسط حکومت های قدیم نایب الحکومه‌هایی در شهرستان ها گمارده می شد تا امورات مناطق را مطابق با سیاست و نظر حاکمان اجرا نمایند، با توسعه مناطق مذکور و نرخ رشد جمعیت حکام زمان بر آن شدند که قوانینی را تدوین نمایند تا مردمان تحت الحکومه آنان امورات خود را با توجه به قوانین مدون حکومت ها پیگیری نمایند.
شیوه های حکومتی و کشورداری توسط حکام متفاوت بوده و هر کدام با روش خاص حاکمیت خود را به مردم اعمال می نمودند. در نهایت با توجه به مشکلات فوق به موجب قانون ایالات و ولایات مصوبه ۱۴ ذیقعده ۱۳۲۵ قمری کشور ایران از لحاظ تقسیمات کشوری به چهار ایالت ( استان) و ۱۲ ولایت تقسیم شد و برای اداره هر یک از دهات کدخدا انتخاب گردید و بر اساس این تقسیمات در ایران ۴ ایالت و ۳۸ حکومت مستقل ( فرمانداری) و ۱۳۷ نائب الحکومه ( بخشداری) وجود داشت.

خصوصیات جمعیتی و انسانی

بر اساس سرشماری نفوس و مسکن ۱۳۷۵، شهرستان مرند دارای ۲۲۴۳۴۴ نفر جمعیت بوده که از ۱۰۷۰۸۷ در مناطق شهری (مرند ۹۶۳۹۶ نفر، زنوز ۳۵۰۰ نفر، کشکسرای ۷۱۹۱ نفر) و تعداد ۱۱۷۲۵۷ نفر در مناطق روستایی و تعداد ۱۵۹۵ نفر (طبق آمار سال ۱۳۷۵) در مناطق عشایر نشین سکونت دارند در حالیکه جمعیت واقعی عشایر مرند بر ۲۴۰۰ نفر بالغ می گردد ( توضیح اینکه جمعیت عشایری جزء جمعیت روستایی نیز محسوب شده است).

وضعیت اشتغال

نرخ بیکاری در شهرستان مرند با توجه به جمعیت فعال استان ۳/۹% می باشد که از این لحاظ این شهرستان از نظر داشتن تعداد افراد بیکار رتبه سوم را به خود اختصاص داده است و افراد شاغل اکثراً در حرف ذیل فعالیت دارند:
قالیبافی، کشاورزی، دامپروری و دامداری، صنایع مواد غذایی، ساختمان، فروش و نگهداری و تعمیر وسائل نقلیه، هتلداری، اداره امور عمومی و تامین اجتماعی، آموزش و پرورش، بهداشت و مددکاری اجتماعی، شرکتها و کارخانجات، ادارات دولتی، خصوصی و تعاونیها و …
درصد بالای جمعیت بیکار این شهرستان نسبت به جمعیت فعال استان نشان می دهد که ۲/۱۱% جمعیت شهری و ۶/۷% جمعیت روستایی و عشایری بیکار هستند و در کل شهرستان نرخ بیکاری بر ۳/۹% بالغ می گردد در حالیکه همین نرخ در سطه استان ۲/۶% (۴/۷% شهری و ۶/۴% روستائی) می باشد بنابراین شهرستان مرند از حیث داشتن افراد شاغل در ردیف دوازدهم بین چهارده شهرستان استان قرار گرفته است.
این امر بیانگر آن است که در خصوص بخشهای اقتصادی و کشاورزی سه گانه (دولتی، خصوصی، تعاونی) که می توانستند در جذب نیروی انسانی بسیار مؤثر واقع شوند توجه لازم و کافی معمول نشده است.

وضعیت آموزش

در دانشگاه ها و دانشکده فنی رشته های ذیل تدریس می شوند: رشته های کارشناسی: حسابداری، پرستاری، زیست شناسی، دبیری ریاضی، زبان انگلیسی، جغرافیا، آموزش ابتدایی ناپیوسته، ادبیات فارسی پیوسته، زبان انگلیسی ناپیوسته، الهیات و معارف اسلامی، مدیریت دولتی، علوم تربیتی، علوم اجتماعی، روانشناسی و رشته های کاردانی: نقشه برداری، ساختمان‌های بتنی، حسابداری، مامایی، علوم آزمایشگاهی، ادبیات و علوم تجربی، کل دانشجویان این شهرستان ( مشغول به تحصیل در شهرستان) بر ۵۴۸۸ نفر بالغ می گردد. و از آن تعداد حدود ۶۰% غیربومی و بقیه بومی هستند. از مدارس علوم دینی: فقط یک واحد مدرسه دینی شیعه به صورت برادران و خواهران مجزا از هم در مرند فعال است و تعداد ۲۶ نفر برادر و ۴۵ نفر خواهر طلبه شیعه در آن به تحصیل اشتغال دارند.
در شهرستان مرند روزنامه محلی منتشر نمی شود فقط یک صفحه از روزنامه مهد آزادی استان هر چهارشنبه به مرند اختصاص دارد. تعداد تیراژ و توزیع روزنامه ها و مجلات اکثراً در حد مطلوبی قرار دارند فقط روزنامه های ایران، همشهری، جمهوری اسلامی و … از نظر تیراز توزیعی در حد پایینی بوده و برای هواداران و خوانندگان خود مشکلاتی را به بار آورده است در کل شهرستان مرند روزانه ۵۱۱۲ نسخه از ۱۳۲ نوع نشریه توزیع می گردد. که تعداد ۱۲۳۵ نسخه از آنها روزنامه بوده که در دکه های شش گانه شهر مرند توزیع می گردند.
عموماً وضع کتابخانه های موجود رضایت بخش می باشد ولی کمیت آنها بسیار پایین می باشد به طوری که در شهر مرند با حدود ۹۷۰۰۰ نفر جمعیت ( آمار ۷۵) فقط یک واحد کتابخانه عمومی وجود دارد.

وضعیت اقتصادی

مسجد بازار که در مدخل شهر واقع شده حدود ۳۰۰ متر مربع مساحت دارد بر روی چهار ستون سنگی استوانه ای قرار گرفته است بنا به اظهار مهمترین محلی در روزگاران قدیم دیری بوده که بعداً به علت انتساب به مادر حضرت نوح تبدیل به یک مسجد گردیده است در شهر مرند همچنین چند بنای باستانی وجود دارد که به اندازة کافی مورد مطالعه قرار نگرفته اند. در حالیکه اگر چنین می شد احتمالاً گوشة تاریکی از تاریخ فرهنگ گذشته این شهر روشن می شد از جمله این بناها دو امامزاده به نامهای امامزاده احمد در قسمت غربی شهر و در کوه امامزاده ابراهیم واقع در کوی یالدور مرند و نیز تاع و مقابر مربوط به اصحاب علم و عرفان بنامهای پیر اسمعیل در محلة یالدور، پیر اسحق در محلة گلعذاریها و پیر خموش در کوچة صمصامی می باشد.
آثار بسیار باارزش دیگری هم از دیدگاه باستان شناسی در شهرستان مرند وجود دارند که نیازمند مطالعه دقیق تری می باشند از این آثار می توان قلعه باروج ( هزاره اول و دوم) قلعه مرند، قلعه دیزه و زنوزق در زنوز، مسجد پیربالا، پل های قدیمی روی رودخانه زیبلر، قلعه یالدور، هلال تپه بعد از راه آهن، باغ مزار، کل تپه سمت چپ جاده کوره های آجرپزی که قدیمی ترین آثار باستانی است و به هزاره سوم قبل از میلاد تعلق دارد. قبرستان هزاره اول اول انامق تپه باستانی کندلج ( اوایل اسلام) سنگ های تاریخی الینجق در روستای دیزج علیا که به دوران حکومت ایل های قره قوبونلو تعلق دارند. سنگ های تاریخی زرغان، تپه باستانی چراگاه امیر ( هزاره اول) قلعه باستانی هرزند جدید ( هزاره اول و دوم) قبرستان هرزند جدید ( هزاره اول) گوهر سینه و قلعه الکی، قلعه گل اندوز و هرزند عتیق، تپه های باستانی چاخماخلی زال (هزاره اول) قبرستان اطراف جاده قدیمی گلی قیه و زال ( هزاره اول) ، شاه عباس الکی که قدمت آن به دوران شاه عباس دوم بر می گردد.
شکل مکعبی مسجد جامع و نبود مناره در آن از خصوصیات خاص ساختمان سازی قدیمی ایران حکایت دارد. سبک معماری مسجد جامع مرند سبک معماری دوره سلاجقه می‌باشد در بر قدیمی آن سنگی بود ولی حالا به جای سنگ دربی آهنی نصب شده است عموماً ر ساخت مسجد از آجر و گچ استفاده شده است مسجد بازار مرند با ۶ قطعه شاه نشین و یک صحن داخلی یک ایوان بنا شده است عرض و طول مسجد ۲۸ * ۳۰ متر بوده که تمام بنا روی ۴ ستون سنگی بسیار ظریف قرار دارد یک گنبد اصلی در وسط دارد در ساخت این مسجد نیز آجر و گچ به کار رفته است دیگر بناهای تاریخی مرند به کلی از بین رفته اند و آثاری از آنها به جاری نمانده است.

صنعت، تجارت، خدمات، شیوه و الگوهای معیشت مردم:

اقتصاد مرند عمدتاً بر پایه کشاورزی است اکثر مناطق شهرستان بنا به شرایط طبیعی، برای دامداری، کشاورزی و باغداری مناسب می باشد. محصولات مهم مرند غلات ( گندم و جو) (که شاید بالاترین تولید را در میان شهرهای آذربایجان شرقی دارد) و حبوبات، سبزیجات و صیفی جات است که بسیار معروف می باشند باغداری بسیار رایج و محصولات مهم آن زردآلو و سیب و انگور است که علاوه بر مصرف داخلی، مقداری به عنوان خشکبار صادر می گردد که وجود کارخانه های متعدد سنتی برگه زردآلو دلیل بر این امر است سیب و زردآلوی مرند و همچنین سیب زنوز بسیار خوب بوده و معروفیت خاصی دارد. صنعت مهم مرند، قالی بافی است دیگر صنایع آن فتیله بافی، گلیم بافی، جاجیم بافی، سبدبافی،تولید آجر، مصالح ساختمانی (آهک و …) کاشی سازی، سرامیک سازی، چینی سازی، کمپوت، رب سازی، خیارشورسایز، موتورسازی، تولید وسایل نسوز، تولید انواع خاک های صنعتی شیمیایی و … که در قالب شرکت های خصوصی فعالیت دارند. همچنین وجود کارخانه کائولن شویی که خاک چینی تولید می نماید بر صنعت مرند از نظر اقتصادی و اشتغال افزوده است. مردم منطقه مرند اکثراً از طریق قالی بافی و کشاورزی و دامداری و داد و ستد امرار معاش می نمایند عموماً مردم منطقه به طور ساده و بی آلایش زندگی می نمایند. نظر به این که درآمد اکثریت مردم پایین بوده با این حال به الگوهای غربی کمتر روی آورده اند بعضی مردم منطقه نیز از طریق سبدبافی، گله داری و… به درآمدی دست می یازند و با آن زندگی می نمایند. قتیله بافی، سرامیک سازی برگه سازی و کارخانه های ریز و دشت تعدادی را در خود جای داده و از طریق اشتغال در آن واحدها امرار معاش می نمایند، بیشتر مردم مرند از طریق داد و ستد و تجارت زندگی می گذرانند.
از ۷۲ واحد صنفی صنعتی مستقر در مرند در حال حاضر حدود۲۶ واحد از آنها فعال می‌باشند در اینجا مجالی برای شمردن یکایک آنها نیست ولی عمدتاً وجود کارگاه های متعدد قالی بافی، چرم سازی، برگه سازی زردآلو، کمپوت سازی، آجر سازی و … کارخانه های چینندگان، کائولن سازی، سرامیک سازی، جوراب بافی و کارگاه های جوشکاری، آهنگری، تراشکاری، خرمنکوب سازی، تانکرسازی و … رونق خاصی بر بخش صنعت مرند داده اند.

محراب مسجد جامع

مسجد جامع مرند یک بنای تاریخی و ارزشمند است که ماجراهای زیادی در دل خود دارد. در روزگار ساسانی آتشکده معروفی بوده که با سکونت ارامنه در این منطقه کلیسا شده و در قرن سوم هجری قمری با گرویدن مردم به دین اسلام آتشکده و کلیسا به مسجد تبدیل شده است.

احداث کلیسا در شهر مرند با توجه به فرار ترسایان و نسطوریان در قرن پنجم میلادی از ستم امپراتوری روم شرقی و کشیشان متعصب مسیحی به این منطقه، باورکردنی است

.

بر بالای محراب بسیار زیبای مسجد سنگ‌نوشته‌ای با این کلمه‌ها قرار دارد: «السلطان الاعظم مالک الرقاب الامم ابوسعید خلدالله ملکه ۷۳۱ ه.ق» عرض محراب ۷۵/۲ و ارتفاع آن ۶ متر است که با آیات قرآنی به خط کوفی و گچ‌بری‌های بدیع زینت یافته است. مسجد جامع مرند در مرکز شهر مرند واقع شده است. طبق کتیبهٔ محراب مسجد، این بنا در سال ۷۳۱ هـ.ق در زمان سلطنت ابوسعید بهادرخان از محل خیرات مردم مرند و جزیه‌اى که در آن زمان از غیر مسلم مى‌گرفتند به تولیت حسین بن محمود ابن تاج خواجه ساخته شد

.

امروزه کف مسجد به اندازه سه پله از سطح کوچه مجاور پایین‌تر است و دالانى به طول ۱۲ متر با سه طاق گنبدی، ورودى را به شبستان‌ها مربوط مى‌سازد. در سمت چپ این دالان، شبستان جنوبى با گنبدى کم خیز واقع شده که بر فراز آن کتیبه‌اى از سنگ به چشم مى‌خورد. چنین به نظر مى‌رسد که در سال ۷۴۰ هـ.ق در حالى که بیش از ۹ سال از عمر این مسجد نمى‌گذشت توسط تاج خواجه مرمت شد و توسعه یافت. محوطه اصلى مسجد با سقفى مشتمل بر شش گنبد، فضاى اصلى مجموعه را تشکیل مى‌دهد

.

محراب به عرض ۷۵/۲ و ارتفاع ۶ متر در جنوب مسجد واقع شده و مزین به آیات قرآنى به خط کوفى و گچ‌برى‌هاى زیبا و بدیع است. کتیبه تاریخى محراب در قوس بزرگ بالاى آن دیده مى‌شود. در فاصله دو ستون تزیینى و گچ‌برى کنار محراب، نام سازنده محراب به خط رقاع نوشته شده است: عمل عبدالفقیر نظام بندگیر تبریزی در داخل هلال و در پایین دو کتیبه مزبور، کتیبهٔ گچ‌برى دیگرى به خط رقاع وجود دارد

.

مسجد جامع مرند در مرکز شهر مرند واقع شده که مطابق کتیبه محراب مسجد، این بنا در سال ۷۳۱ هجری قمری در زمان سلطنت ابوسعید بهادرخان ساخته شده‌است. محراب در قسمت جنوبی مسجد واقع شده و مزین به آیات قرآنی به خط کوفی و گچبری‌های بدیع می‌باشد.

نکته قابل توجه اینکه قبر همسر حضرت نوح در این مسجد واقع است
طاق و قلعه هلاکو

از مرند به طرف جلفا در ۲۷ کیلومتری مرند، بقایای یک بنای آجری عهد مغول در سمت شمال جاده جلب نظر می کند. این بنای تاریخی که نزد اهالی محل به «کاخ هلاکو» معروف است، در دشت بسیار وسیعی به نام «دشت هلاکو» یا «الاکی» واقع است. آنچه از ساختمان مغولی باقی مانده پی های سنگی و دیوار های قطوری است که مبین محوطه ساختمانی سی متر در سی متر می باشد و بدنه ای از یک طاق مدخل و سر بنا باقی مانده از یک دهم طاق اصلی به علاوه پایه های سنگی چهارگوشه و دو برج از ضلع جنوبی که ویران شده است. بدنه طاق به سبک دیگر بناهای آجری عهد ایلخانی مغول و بر روی پایه سنگی بنا شده است. آن چه فعلا موجود می باشد در حدود ۶ متر ارتفاع دارد. در حاشیه آن اثری از کتیبه کوفی مزین با آجر و کاشی فیروزه ای رنگ دیده می شود که دور تا دور طاق سر در بنا را پوشانده و اینک مقدار محدود و کمی از کتیبه و تزیینات آن باقی مانده است. قطر بدنه طاق نیم متر در یک متر است و در جبهه خاوری آن قسمتی از بقایای دیوار ساختمان از آجر هنوز باقی است. درست روبه روی این بنا در سمت جنوبی جاده بر روی یک تپه صخره ای نسبتا مرتفع، بقایای دیواره سنگی یک قلعه مخروبه وجود دارد که نزد اهالی محل به قلعه «گبرها» معروف است. علاوه بر اطلاق نام « قلعه گبر ها» اهالی به آن «قلعه هلاکو» نیز می گویند. قلعه حصاری بسیار محکم و عریض می باشد که تا ۵/۳ متر داشته است. تعدادی تکه سفال پارتی نیز در حوالی بنا به دست آمده است. از مشاهده پاره سفال ها می توان تاریخ احداث قلعه را به ابتدای هزاره اول قبل از میلاد منسوب نمود

.

قلعه سن سارود

این قلعه در ۲۶ کیلومتری شمال مرند واقع در روستای هرزند بر روی تپه‌ای سنگی و مرتفع قرار دارد. در بخش شرقی قلعه تخته سنگهای بزرگی وجود دارند که قدمت آنها معلوم نیست ولی آثار باقیمانده از جمله قسمتهائی از حصارهای دفاعی قلعه و برجهای نیم استوانه‌ای پیش آمدة آن بنای قلعه را در قرون هفتم و هشتم نشان می‌دهد. این قلعه می‌تواند یکی از قلعه‌های دفاعی منطقه باشد زیرا تقریباً در مرز شرقی ایران و ارمنستان واقع شده است. در جنوب قلعه نیز گورستانی از ادوار اسلامی وجود دارد.

کاروان سرای عباسی یام

این کاروانسرا که به جهت واقع شدن در نزدیکی مرند به این نام موسوم گشته است. قطعاً در اصل نام دیگری داشته است کاروانسرای مذکور در ۲۳ کیلومتری مرند و در سر راه جلفا و در دشت الکی واقع شده است تاریخ بنای این کاروانسرا (به سال ۷۳۱ هجری قمری و عهد ابوسعید بهادرخان) نسبت داده شده است فعلاً جز تلی خاک آثاری از آن باقی نمانده است این کاروانسرا (یکی از باشکوهترین بناهای زمان خود بوده و شاید هم قلعه یا مقر حکومتی شخص با نفوذی بوده است گروهی به جهت نزدیکی نام محل به نام هلاکوه ایلخان مغول ساختمان این بنا را به هلاکو نسبت می دهند چرا که الکی گاهاً هلاکو خوانده می شود. تا چندین سال پیش سردر کاروانسرا که طاق روی آن خراب شده بود نمایان بود که ارتفاع آن به ۹ متر می رسید. صفحة خارجی آن از نیم ستون زاویه کتیبه ای به عرض ۲۵ سانتی متر شروع می شده که به حروف کوفی نوشته شده بود این حروف از سفال بدون لعاب در زمینة کاشی آبی روشن نوشته شده بود.
یام در زبان تورکی به معنی ایستگاه و مرکز چاپار است.

امامزاده احمد

در قسمت غربى شهر و در گورستان کوه امامزاده مرند در ارتفاع ۱۴۰۰ مترى از سطح دریا واقع شده. در جوار این امامزاده آرامگاه دو تن از علماى فاضل و پرهیزگار که مورد احترام خاص اهالى منطقه بودند به نامهاى عارف ربانى مرحوم آیت الله آقاى میرزا على اکبر مرندى و مرحوم عالم ربانى حاج سید جلال آقاى حسینى نیز قرار دارند.

امامزاده ابراهیم

مقبره این امامزاده نیز در داخل شهر انتهاى خیابان ۷ تیر کوى یالدور واقع شده است

گورستان تاریخى باغ مزار

در این باغ سنگ قبرهاى حجارى شده خارائى و مرمرین بسیارى در اشکال مختلف وجود داشت که با انواع خطوط نسخ و نستعلیق و ثلث و طرحهاى دل انگیز تزیین یافته بود و میل هاى خوش تراش سر قبور که عالبا به قرون هشتم و نهم و دهم هجرى تعلق داشتند که متاسفانه در حال حاضر تعداد کمى از آنها بر جاى مانده است.

زندگی نامه ی حضرت آیت الله میرزا علی اکبر مرندی رحمت الله علیه

ولادت
آیت الله میرزا علی اکبر مرندی در سال ۱۳۱۴ هـ . ق. در خانواده‌ای بسیار متدین و متقی، در شهرستان مرند چشم به جهان گشود.
پدرش، ملاعلی مقدس از علمای وارسته و برجستة آذربایجان بود و به صدق و صفا وعلم و تقوا، معروف بود و به خاطر تقدّس زیادی که در رعایت امور شرعی و حقوق مردم، حتی در مسائل بسیار جزئی داشت، به «مقدس» شهرت یافته بود. مردم با احترام و تجلیل به این بزرگوار می‌نگریستند و برای رفع مشکلات مادی و معنوی خود، به ایشان مراجعه می‌کردند و از او رهنمود می‌طلبیدند. وی حدود سال ۱۳۲۰ هـ . ق. رحلت کرد؛ ولی از خود یادگاری بس ارزنده به جا گذاشت که مورد نظر پروردگار قرار گرفت. این یادگار کسی جز حضرت آیت الله آقا میرزا علی اکبر مرندی نبود.

تحصیلات

آقا میرزا علی اکبر مرندی آموزش‌های اولیه را در محضر پدرش سپری کرد، امّا دیری نپایید که از نعمت وجود ایشان محروم شد. او ۶ ساله بود که خبر غرق شدن پدرش در خزینة حمام، قلبش را جریحه‌دار ساخت.
او پس از رحلت پدر، دروس مرسوم آن عصر را نزد آقا شیخ محمد حسین رفیعیان و حاج شیخ باقر مجتهدی مرندی، به بهترین وجه آموخت و برای ادامة تحصیلات و طی مراحل عالی حوزوی، به حوزة علمیة تبریز عزیمت کرد و با جدّیت و پشتکار تمام و علاقة وصف ناپذیر، به کسب علم پرداخت و محضر علمای نامی آن عصر را درک کرد؛ از جمله آیت الله العظمی حاج میرزا ابوالحسن انگجی (متوفا: ۱۳۱۷ هـ . ق) که آیت الله مرندی عمدة تحصیلاتشان در تبریز محضر ایشان بود.

یکی از منحصربه فردترین روستاهای تاریخی و طبیعی ایران روستای زنوزق است. این روستا در کنار شهر زنوز و در ۳۰ کیلومتری شمال غربی شهرستان مرند استان آذربایجان شرقی واقع شده است. شهری که سومین دارالفنون ایران در آنجا تاسیس شده و به همین دلیل سطح تحصیلات عمومی مردم این شهر و روستاهای اطراف بالاست. زنوز متعلق به دوره صفویه روستایی است پلکانی مانند ماسوله، غرق در رنگ مانند ابیانه و احاطه شده در میان کوه های بلند مانند پالنگان

.

روستای زنوزق

روستاهای ماسوله، ابیانه و پالنگان از زیباترین روستاهای ایران هستند. روستاهایی که نام و آوازه آنها به تمام جهان رسیده است. اما زنوزق باوجود این که تمام ویژگیهای این روستاها را یکجا در اختیار دارد هنوز ناشناخته و گمنام است. روستایی پلکانی مانند ماسوله، سنتی، مهربان و غرق در رنگ مانند ابیانه و محصور در بین کوههای بلند مانند پالنگان.
زنوزق تاریخی‌ترین روستای پلکانی ایران است که در مجاورت شهر زنوز قرار دارد. روستایی با ۴ هزار جمعیت.با این که روستای زنوزق به گواه کارشناسان دولتی و خصوصی از بالاترین پتانسیل بالقوه در مباحث گردشگری برخوردار است اما گمنامی این روستا به واسطه عدم معرفی مناسب از سوی کارشناسان دولتی باعث شده است فعالیتهای متمرکز برای ارتقا وضعیت این روستا در مباحث گردشگری بسیار کم رنگ و کم اثر باشد.به طوری که این روستا علاوه بر میزبانی گردشگری نامتمرکز حتی به جز موارد نادر مورد بازدید جدی مسئولان دولتی قرار نگرفته است.

«اکبر تقی زاده» رئیس سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان آذربایجان شرقی در بازدیدی که از این روستا و شهر زنوز به عمل آورده بود با تاکید بر این که این روستا و آثار تاریخی موجود در آن مورد توجه کارشناسان میراث و گردشگری قرار گرفته جشنواره سیب را عامل مهمی در معرفی هرچه بهتر این روستا عنوان کرد. در بازدید دیگری که مهندس «محبعلی» رئیس پژوهشکده بافت و ابنیه سازمان میراث فرهنگی کشور از شهر زنوز و نقاط پیرامون آن داشت معماری ویژه قیزیل کرپی( پل طلایی) و بافتهای دیگر تاریخی این شهر و روستا را جز منحصر به فردترین بافتهای موجود در روستاهای کشور اعلام کرد.

قیزل کرپی

خیابان اصلی زنوز را به سمت شرق که طی کنید دورنمای یکی از زیباترین روستاهای ایران با حفظ تمام سنتها و آیین های خود متجلی می‌شود. روستایی پلکانی که در تمام حیاط و پشت بامهای آن طبق‌های برگه زردآلو دیده می‌شود.
روستایی که به درختان عظیم سپیدار ختم شده و به وسیله همین پوشش سبز و بلند از دیگر جاذبه‌های منحصر به فرد منطقه جدا شده است.صنعت نخست مردم این روستا مانند روستاهای زمهریر و درق تولیدات محصولات سردرختی مانند سیب، زردآلو و گردو است. رمه‌های گوسفند نیز در گوشه کنار دشتهای اطراف روستا دیده می‌شوند که برای مردم این روستا به منزله ثروتی عظیم محسوب می‌شوند.
از اولین کوچه سربالایی روستا به داخل می رویم. کوچه‌ها و خانه‌های این روستا به طرز عجیبی هویت تاریخی خود را حفظ کرده‌اند. شاید اگرهر گردشگری تنها چند قدم در این کوچه‌ها بردارد و چهره سوخته زنان و کودکان را کنار دیوارهای کاهگلی ببیتد زمان و تاریخ را فراموش کند.
آبی، سبز، نارنجی و گاه قرمز عمده‌ترین رنگی است که در لباس زنان این روستا به چشم می‌خورد. زنانی سختکوش و خندان. کمتر چهره‌ای در این روستا را بدون خنده می‌توان دید. با این که از لحاظ اقتصادی مردمان مرفهی نیستند اما طبیعت و زلالی آن، چنان صفایی به مردمان روستا داده است که در قرن ۲۱ کمی غیرعادی به نظر می‌رسد.

زنوزق بی‌شک یکی از منحصربه‌فردترین روستاهای تاریخی و طبیعی ایران است . در این روستا خانه‌هایی دیده می‌شوند که مربوط به دوره های صفوی است. گورستان این روستا نیز حکایتهای زیادی دارد. سنگ نوشته‌هایی در این گورستان وجود دارد که با استناد به خورشیدهای حک شده‌اش می‌توان آن‌ها را به دوره‌های میترائیسم نسبت داد

.
زنوزق روستایی است که مجموعه عوامل طبیعی و تاریخی آن، می‌تواند آن را به یکی از ممتازترین روستاها در مباحث فرهنگی و گردشگری تبدیل کند. امری که تا به حال محقق نشده است اما آنچه مشهود است سازمانها و ارگانهای مختلف که در صدر آنها گروه مشاورین «پرآسمون» دیده می‌شود تلاشهای گسترده‌ای را برای معرفی و رساندن این روستا به جایگاه واقعی خویش آغاز کرده‌اند.
«حسن خلیلی زنوز» مدیر طرح توسعه کالبدی شهر زنوز و حومه یکی از این اشخاص است. او که مدیریت گروه مشاورین پرآسمون را در اختیار دارد مطالعات گسترده ای را در مورد شهر زنوز و روستاهای آن آغاز کرده است.
خلیلی می‌گوید:«در بعضی جاها از زنوزق با نام ماسوله آذربایجان نام برده می‌شود که این قیاس اصلا صحیح نیست. با این که ماسوله یکی از زیباترین روستاهای کشور است اما مجموعه عواملی که در زنوزق گردهم آمده‌اند در هیچ روستایی حتی ماسوله وجود ندارد.» شاید اغراق نباشد اگر حق را به این گروه مشاور و همفکرانشان داد. مجموعه جاذبه‌های طبیعی و تاریخی که در این روستا و مناطق اطراف آن وجود دارد یکی از نادرترین پتانسیلهای گردشگری ایران است.
از سیب و زردآلو و عسل که هرکدام به عنوان یک شاخصه برای این روستا محسوب می‌شود بگذریم کوهها و تفرجگاههای مستعد فراوانی در حاشیه این روستا وجود دارد که هر کدام به تنهایی در ایام مختلفی از سال پذیرای گردشگران خارجی و داخلی است. کوههای سلدرم، سد زنوز و توپوگرافی اطرافش، باغ زیبای امینی، چشمه های آب معدنی فراوان و دشتهایی در ارتفاع ۲ هزار متری از سطح دریا که اردیبهشت آنها همانند تکه‌ای جدا شده از بهشت است.
با این که این روستا طی ماههای اخیر مورد توجه کارشناسان مختلف قرار گرفته و مسائل حفاظتی در مورد بافت تاریخی و روستایی آن رعایت می‌شود اما تا چندی قبل ارگانهای مختلف و متعدد بدون در نظر گرفتن هویت تاریخی این روستا اقداماتی را در جهت ایجاد رفاه مردم انجام داده‌اند که آسیب جدی به این روستا وارد کرده است.اقداماتی مانند جدول‌کشی و آسفالت که در صورت مطالعه بیشتر می‌توانست به شکل بهتری همگون با بافت طبیعی روستا انجام شود.
شاید به همین دلیل است که مسئولان مختلف شهر زنوز مانند شهرداری و گروه مشاورین پرآسمون در تلاشند تا زمینه ثبت این روستا در فهرست میراث فرهنگی را به وجود آورند تا حساسیت نگهداری از این روستا برای تمام ارگانهای منطقه محرز شود. امری که به اعتقاد بسیاری از پژوهشگران و کارشناسان فرهنگی بسیار پیشتر از این باید انجام می‌گرفت.
با این که بسیاری از کارشناسان معتقدند ثبت این روستا در فهرست یونسکو سالهاست به تاخیر افتاده اما شاید این تاخیر به سود زنوزق تمام شده باشد. در حال حاضر کمتر روستایی در ایران وجود دارد که تمام بافتها، سنتها و پوششهای قدیمی خود را حفظ کرده باشد.

به باور برخی کارشناسان روستای زنوزق متعلق به دوره ایلخانان است اما بنظر میرسد تارخ روستا به دورا ن پبشتر از آن میرسد و ابراز کنند گان نظر یه مزبور به برخی از سنگ قبور موجود در قبرستان این روستا توجه نموده و ازبرسی بیشتر کوتا هی کرده اند

بنا بر برخی از نظرات درخصوص نام روستا که به نظرصحیح میرسد بدلیل قرارگیری در ارتفاعات شهر زنوز ابتدا نام آن زنوز داغ بوده که به جهت تکثر استفاده در ترکی آذربایجانی به زونزاغ تبدیل گردیده است و در زبان فارسی به زنوزق اشتهار یافته است

قلعه زنوزق در ارتفاع و روستا در شیب تند قرار دارد و مامن مناسبی جهت روسنا ئیان در مقابل حمله دشمنان بوده است . به اظهار برخی از روستائیان این قلعه بصورت دژمستحکم ساخته شده بود

.